Tranh chấp do tình trạng pháp lý của hãng tàu trong hợp đồng CFR

Case thực tế — Nguồn: Incoterms 2020 – VIAC (Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam)

1. Tóm tắt vụ việc

Một doanh nghiệp ở Hà Nội liên kết với một vài doanh nghiệp khác nhập lô hàng thức ăn chăn nuôi, trị giá 1.400.000 USD, từ một công ty Singapore theo điều kiện CFR Incoterms 2000, cảng Thành phố Hồ Chí Minh và Hải Phòng.

Người bán đã mua hàng này của nhà sản xuất ở Ấn Độ để giao cho Người mua Việt Nam. Người bán đã không ít lần xuất loại hàng này sang Việt Nam nên hai bên nhanh chóng giao kết Hợp đồng mua bán theo các điều kiện thông thường.

Trong các điều khoản về vận tải, Hợp đồng quy định tốc độ dỡ hàng, mức thưởng phạt, tuổi tàu, cỡ tàu cùng một số điều kiện kỹ thuật khác của con tàu — nhưng không có điều nào đề cập về tình trạng pháp lý (legal status) của con tàu cũng như chủ tàu trong quá trình thực thi hợp đồng.

Người bán đã thuê tàu PLJ của chủ tàu BJS ở Hong Kong chở lô hàng về Việt Nam. Sau khi tàu PLJ rời cảng xếp hàng, Người bán chuyển vận đơn cùng bộ chứng từ cho Người mua và sau đó đã nhận đủ tiền hàng theo phương thức thanh toán bằng L/C.

Lập luận của hai bên

Phía Người bán: Họ đã nhận đủ tiền hàng, Người mua đã nhận đủ bộ chứng từ hợp lệ trong đó có vận đơn sạch (Clean B/L) — đồng nghĩa Người bán đã hoàn thành mọi nghĩa vụ giao hàng theo hợp đồng và thông lệ quốc tế. Theo điều kiện CFR Incoterms, rủi ro về hư hỏng mất mát hàng hóa đã chuyển từ Người bán sang Người mua kể từ khi hàng qua lan can tàu ở cảng xếp hàng Ấn Độ. Tuy vậy, họ cho biết bằng chi phí của mình sẽ phối hợp chặt chẽ với Người mua để giải quyết hậu quả trên cơ sở thiện chí, nếu Người mua ủy quyền cho họ.

Phía Người mua: Phản đối lập luận của Người bán và yêu cầu họ phải có trách nhiệm bồi thường toàn bộ thiệt hại xảy ra.

2. Quá trình giải quyết tranh chấp

Hợp đồng mua bán không có quy định nào buộc Người bán phải bồi thường trong trường hợp này. Người mua lần lượt xem xét các hướng đòi bồi thường — và lần lượt bế tắc:

Vụ việc càng lúc càng phức tạp

Trong thời gian tàu bị cầm giữ tại cảng Johore, liên tiếp xảy ra 3 sự kiện khác:

Một — Một vụ nổ xảy ra trên tàu làm một số thủy thủ bị thương, trong đó có một người bị thương nặng có khả năng tử vong.

Hai — Tàu bị một tàu chở dầu đâm phải, làm nảy sinh nhiều vấn đề pháp lý phức tạp liên quan tới chế định hai tàu đâm va cùng có lỗi (both to blame collision) trong luật hàng hải quốc tế.

Ba — Cùng một con tàu nhưng có 2 lệnh bắt giữ của 2 tòa án Malaysia: tòa thứ nhất bắt giữ tàu theo yêu cầu của chủ tàu cũ Indonesia; tòa thứ hai lật ngược trát của tòa trước và ra lệnh bắt giữ theo yêu cầu của chủ tàu BJS ở Hong Kong.

3. Bình luận — Bài học rút ra

Trong thương mại quốc tế, những vụ việc tương tự không phải là hiếm. Vấn đề ở đây: khi soạn thảo hợp đồng, phía người mua Việt Nam đã bỏ sót không đưa thêm một điều khoản quy định về tình trạng pháp lý của con tàu tham gia chuyên chở lô hàng. Điều khoản đó rất ngắn gọn:

Với điều khoản này, vị thế pháp lý của người mua trong việc đấu tranh đòi người bán bồi thường sẽ thỏa đáng hơn khi người bán thuê những con tàu kiểu như trên. Quả thật đây là một bài học quá đắt giá.

Khuyến nghị cho doanh nghiệp XNK Việt Nam

Thứ nhất — Khi nhập hàng rời số lượng lớn, phải có điều khoản quy định về tình trạng pháp lý của con tàu như trên.

Thứ hai — Mạnh dạn chuyển sang mua FOB, bán CIF thay cho tình trạng hiện nay là đại bộ phận hợp đồng đều mua CIF bán FOB. Khi phía Việt Nam mua hàng theo điều kiện CIF hoặc CFR, người bán ở nước ngoài sẽ tìm thuê những con tàu nhiều tuổi, lai lịch không mấy rõ ràng với giá cước thấp để nâng cao lợi nhuận. Ngược lại, mua FOB giúp người mua Việt Nam chủ động kiểm soát được các điều kiện hợp đồng thuê tàu nói chung và tình trạng pháp lý của con tàu, chủ tàu nói riêng.

Thứ ba — Cần có sự liên kết phối hợp chặt chẽ giữa doanh nghiệp kinh doanh xuất nhập khẩu và doanh nghiệp vận tải biển. Các cơ quan quản lý nhà nước hữu quan cũng cần có biện pháp khuyến khích, hỗ trợ để doanh nghiệp XNK chuyển mạnh sang mua FOB bán CIF — đây cũng là biện pháp chủ động tăng thị phần của đội tàu Việt Nam trên thị trường hàng hải khu vực và quốc tế.