Các Phương Thức Thương Mại Quốc Tế

Các phương thức giao dịch trên thị trường thế giới: 10 phương thức và cách phân biệt

1. Vì sao cần hiểu khung phương thức giao dịch trước khi làm xuất nhập khẩu

Khi mới tiếp cận xuất nhập khẩu, một trong những nhầm lẫn phổ biến nhất là gộp chung các thuật ngữ “phương thức” làm một: phương thức giao dịch, phương thức thanh toán, phương thức vận tải, điều kiện giao hàng (Incoterms) — bốn lớp thông tin khác nhau trong cùng một thương vụ — bị xem như những lựa chọn thay thế nhau. Hệ quả của việc nhầm lẫn này không nhỏ: chọn sai phương thức giao dịch ngay từ đầu kéo theo việc khai sai loại hình tờ khai hải quan, áp dụng sai khung pháp lý, tính sai nghĩa vụ thuế, và đôi khi là toàn bộ chiến lược kinh doanh không khớp với mô hình thực tế.

Trong hoạt động ngoại thương, hai bên mua và bán có rất nhiều cách để gặp nhau, đàm phán và đi đến ký kết hợp đồng — từ giao dịch trực tiếp truyền thống, qua đại lý môi giới, qua các sàn thương mại điện tử, đến những hình thức đặc thù như đấu giá, đấu thầu, hội chợ, sở giao dịch hàng hóa. Mỗi cách kéo theo bộ chứng từ riêng, rủi ro riêng và khung pháp lý riêng.

Bài viết này cung cấp bản đồ tổng quan 10 phương thức giao dịch phổ biến nhất trên thị trường thế giới, giúp doanh nghiệp Việt Nam phân loại được nghiệp vụ của mình đang nằm ở đâu, đâu là 4 phương thức chiếm phần lớn giao dịch trong nước, và đâu là những phương thức đặc thù chỉ gặp trong một số ngành hoặc tình huống nhất định.

2. Phương thức giao dịch quốc tế là gì? Bốn cụm thuật ngữ dễ nhầm

Định nghĩa

Phương thức giao dịch quốc tế là cách thức hai bên mua và bán ở các quốc gia khác nhau gặp nhau, đàm phán và đi đến ký kết hợp đồng mua bán hàng hóa hoặc cung ứng dịch vụ. Đây là thông tin trả lời cho câu hỏi: “Hợp đồng được hình thành như thế nào, qua kênh nào, giữa những ai?” — chứ không phải câu hỏi về cách tiền chạy, hàng đi, hay trách nhiệm phân chia thế nào.

Bốn cụm thuật ngữ luôn cùng tồn tại trong một thương vụ

Trên thực tế, một thương vụ xuất nhập khẩu hoàn chỉnh luôn được mô tả bằng bốn lớp thông tin — và đây không phải bốn lựa chọn thay thế nhau, mà là bốn lớp cùng tồn tại:

• Phương thức giao dịch— cách hai bên gặp nhau, đàm phán và ký kết hợp đồng. Đây là chủ đề của bài này.
• Phương thức thanh toán— cách dòng tiền chạy giữa hai bên. T/T (chuyển khoản), L/C (tín dụng chứng từ), D/A và D/P (nhờ thu)…
• Phương thức vận tải— cách hàng hóa di chuyển vật lý. Đường biển, đường hàng không, đường bộ, đường sắt, đa phương thức…
• Điều kiện giao hàng (Incoterms)— quy tắc phân chia trách nhiệm, chi phí và rủi ro giữa người bán và người mua. EXW, FOB, CIF, DDP…

Hiểu được tách bạch bốn lớp này là bước nền tảng để đọc đúng một hợp đồng ngoại thương — và để biết khi gặp tranh chấp thì vấn đề thuộc lớp nào, áp dụng quy định nào.

Khung pháp lý điều chỉnh

Tại Việt Nam, các phương thức giao dịch quốc tế được điều chỉnh bởi: Luật Thương mại 2005 (khung chung và các phương thức cụ thể như mua bán, gia công, đại lý, môi giới, đấu giá, đấu thầu, nhượng quyền), Luật Quản lý ngoại thương 2017, Nghị định 69/2018/NĐ-CP (hướng dẫn thi hành), và Luật Giao dịch điện tử 2023 cùng các Nghị định 52/2013, 85/2021 (riêng cho thương mại điện tử). Ngoài ra, mỗi phương thức có thể có thêm văn bản chuyên ngành điều chỉnh chi tiết hơn.

3. Khung tư duy: hai lăng kính phân loại 10 phương thức

Có nhiều cách liệt kê 10 phương thức giao dịch quốc tế. Cách phổ biến trong giáo trình truyền thống là kê theo thứ tự đã quen thuộc, nhưng cách đó dễ làm người học cảm thấy rời rạc, không thấy mối quan hệ giữa các phương thức. Tiếp cận hiệu quả hơn là nhìn 10 phương thức qua hai lăng kính:

Lăng kính 1: Cách hai bên gặp nhau và đàm phán giá

Lăng kính này nhìn vào kênh kết nối giữa người mua và người bán:

• Gặp trực tiếp: mua bán thông thường (xuất khẩu/nhập khẩu trực tiếp), buôn bán đối lưu, gia công quốc tế, tái xuất, nhượng quyền.
• Qua người thứ ba: mua bán qua đại lý, môi giới, ủy thác.
• Tại địa điểm tập trung: hội chợ và triển lãm, đấu giá quốc tế, đấu thầu quốc tế, sở giao dịch hàng hóa.
• Qua nền tảng số: thương mại điện tử và TMĐT xuyên biên giới.

Lăng kính 2: Cách dòng hàng và dòng tiền chạy

Lăng kính này nhìn vào chiều và bản chất của trao đổi giữa hai bên:

• Mua bán thuần— hàng đi một chiều, tiền đi chiều ngược lại. Áp dụng cho hầu hết giao dịch thương mại điện tử, mua bán thông thường.
• Đối lưu— hàng đi hai chiều, tiền chỉ là phương tiện tính toán giá trị. Áp dụng cho buôn bán đối lưu (barter, counter purchase, buyback…).
• Gia công— nguyên liệu của bên đặt di chuyển vào nước nhận, sản phẩm trả về, có thù lao gia công.
• Tái xuất / Chuyển khẩu— hàng đi qua nước thứ ba để kiếm chênh lệch giá, không nhằm phục vụ tiêu dùng tại nước trung gian.
• Nhượng quyền— không phải dòng hàng, mà là cấp quyền sử dụng thương hiệu và bí quyết, thu phí nhượng quyền dài hạn.

Phân tầng theo độ phổ biến với doanh nghiệp Việt Nam

Trong 10 phương thức, không phải tất cả đều phổ biến như nhau. Theo quan sát chung về cấu trúc hoạt động xuất nhập khẩu của doanh nghiệp Việt Nam, có thể chia làm hai nhóm:

• Nhóm A — Bốn phương thức cốt lõi(chiếm khoảng 80% giao dịch của doanh nghiệp Việt Nam): mua bán thông thường, gia công quốc tế, tái xuất chuyển khẩu, thương mại điện tử và TMĐT xuyên biên giới.
• Nhóm B — Sáu phương thức đặc thù(gặp ít hơn, chỉ trong những ngành hoặc tình huống nhất định): buôn bán đối lưu, đấu giá quốc tế, đấu thầu quốc tế, sở giao dịch hàng hóa, hội chợ và triển lãm, nhượng quyền thương mại.

4. Sơ đồ 10 phương thức giao dịch trên thị trường thế giới

Bảng dưới đây tổng hợp 10 phương thức theo nhóm ưu tiên, với mô tả ngắn gọn và bối cảnh doanh nghiệp Việt Nam thường gặp:

Chú thích: Nhóm A (xanh) — bốn phương thức cốt lõi với DN Việt Nam. Nhóm B (cam) — sáu phương thức đặc thù.

5. Hai ví dụ thực tế: cùng ngành, khác phương thức

Ví dụ 1 — Doanh nghiệp giày dép xuất khẩu sang Mỹ

Cùng là một doanh nghiệp giày dép, hai mô hình kinh doanh khác nhau dẫn đến hai phương thức giao dịch hoàn toàn khác:

• Mô hình OEM: nhãn hàng Mỹ gửi thiết kế và nguyên liệu, doanh nghiệp Việt Nam gia công theo mẫu, gửi thành phẩm về. Đây là gia công quốc tế (loại hình E11) — nguyên liệu thuộc sở hữu bên đặt, miễn thuế nhập khẩu nguyên liệu, có hợp đồng gia công riêng theo Luật Thương mại Điều 178 trở đi.
• Mô hình tự sản xuất: doanh nghiệp Việt Nam tự thiết kế, tự mua nguyên liệu, tự tìm khách Mỹ qua sàn B2B (Alibaba, Global Sources). Đây là sản xuất xuất khẩu (loại hình E31) kết hợp giao dịch qua nền tảng số — phải nộp thuế NK nguyên liệu rồi hoàn thuế khi XK thành phẩm, được hưởng quy tắc xuất xứ thông thường có thể thuận lợi hơn cho FTA.

Ví dụ 2 — Cá nhân khởi nghiệp bán mỹ phẩm Việt sang Đông Nam Á

Một cá nhân khởi nghiệp với vốn nhỏ, muốn bán mỹ phẩm Việt sang thị trường Thái Lan, Philippines, Indonesia. Có ba lựa chọn phương thức:

• Drop-shipping qua Shopee International:không cần lưu kho, nhận đơn từ khách rồi mới đặt hàng từ nhà cung cấp, kiếm chênh lệch — phù hợp khi mới bắt đầu, vốn ít.
• FBA / Fulfillment by Lazada Global:gửi hàng vào kho sàn, sàn lo logistics và chăm sóc khách — phù hợp khi đã có doanh số ổn định, muốn mở rộng quy mô.
• Bán B2B qua đại lý phân phối tại từng nước:ký hợp đồng đại lý độc quyền, đại lý lo phân phối nội địa — phù hợp khi muốn phủ thị trường rộng, có sản phẩm phân biệt rõ.

6. Đọc thêm các chủ đề liên quan

Mỗi phương thức giao dịch trong bài viết này còn liên kết chặt chẽ với các chủ đề chuyên sâu khác. Để hiểu trọn vẹn một thương vụ ngoại thương, bạn nên tham khảo thêm:

• Phương thức thanh toán quốc tế: https://hptoancau.com/phuong-thuc-thanh-toan-trong-to-khai-hai-quan/
• Điều kiện giao hàng Incoterms 2020 — quy tắc phân chia trách nhiệm, chi phí và rủi ro giữa người bán và người mua: https://hptoancau.com/incoterms-2020-tom-tat/
• Loại hình tờ khai hải quan (E11, E15, E31, E12, B11…) — chọn đúng loại hình tương ứng với từng phương thức giao dịch là bước nền tảng: https://hptoancau.com/ma-loai-hinh-to-khai-hai-quan/
• Mã HS & chính sách quản lý mặt hàng — mỗi phương thức giao dịch đều bắt đầu từ việc xác định đúng mã HS và biết mặt hàng có thuộc danh mục cấm, hạn chế, hay quản lý chuyên ngành. Xem thêm: https://hptoancau.com/dinh-nghia-ma-hs/

7. Học có hệ thống về xuất nhập khẩu

Câu hỏi thường gặp

1. Có bao nhiêu phương thức giao dịch trên thị trường thế giới?

Theo cách phân loại phổ biến trong giáo trình ngoại thương Việt Nam và quốc tế, có 10 phương thức giao dịch chính: mua bán thông thường, buôn bán đối lưu, gia công quốc tế, tái xuất và chuyển khẩu, thương mại điện tử, đấu giá quốc tế, đấu thầu quốc tế, sở giao dịch hàng hóa, hội chợ và triển lãm, nhượng quyền thương mại. Trong đó 4 phương thức cốt lõi (mua bán thông thường, gia công, tái xuất chuyển khẩu, thương mại điện tử) chiếm khoảng 80% giao dịch của doanh nghiệp Việt Nam.

2. Phân biệt phương thức giao dịch và phương thức thanh toán như thế nào?

Phương thức giao dịch là cách hai bên gặp nhau và ký kết hợp đồng (mua bán trực tiếp, qua đại lý, qua sàn TMĐT…). Phương thức thanh toán là cách dòng tiền chạy giữa hai bên (T/T, L/C, D/A, D/P…). Đây là hai lớp thông tin khác nhau cùng tồn tại trong một thương vụ — không phải hai lựa chọn thay thế nhau. Cùng với phương thức vận tải và điều kiện Incoterms, chúng tạo thành bốn lớp mô tả đầy đủ một hợp đồng ngoại thương.

3. Gia công quốc tế khác sản xuất xuất khẩu ở điểm nào?

Gia công quốc tế là nguyên liệu thuộc sở hữu bên đặt nước ngoài (loại hình tờ khai E11/E15), nguyên liệu nhập về được miễn thuế NK, xuất xứ tính theo quy tắc gia công. Sản xuất xuất khẩu là doanh nghiệp Việt Nam tự mua nguyên liệu, tự sản xuất, tự tìm khách (loại hình E31), nguyên liệu nhập về phải nộp thuế NK rồi được hoàn thuế khi XK thành phẩm, xuất xứ tính theo quy tắc thông thường. Việc xác định đúng loại hình ngay từ đầu ảnh hưởng đến thuế phải nộp, ưu đãi FTA và nghĩa vụ báo cáo thanh khoản.

4. Phân biệt tạm nhập tái xuất, chuyển khẩu và quá cảnh?

Tạm nhập tái xuất: hàng có làm thủ tục nhập khẩu và xuất khẩu tại Việt Nam (có 2 bộ tờ khai), không qua chế biến. Chuyển khẩu: doanh nghiệp Việt Nam đứng giữa, ký 2 hợp đồng (mua + bán) thu chênh lệch, nhưng KHÔNG có tờ khai NK/XK chính thức tại Việt Nam — hàng có thể đi thẳng từ nước XK đến nước NK hoặc qua cảng/kho ngoại quan VN. Quá cảnh: hàng thuộc sở hữu tổ chức nước ngoài, Việt Nam chỉ là nước trung chuyển trên đường đi, không có yếu tố mua bán của doanh nghiệp Việt Nam.

5. Doanh nghiệp nhỏ mới bắt đầu nên dùng phương thức giao dịch nào?

Doanh nghiệp nhỏ mới bắt đầu thường khởi đầu bằng mua bán thông thường (xuất khẩu/nhập khẩu trực tiếp) với đối tác ở thị trường gần như Trung Quốc, ASEAN, Hàn Quốc. Khi mở rộng sang thị trường xa và có rào cản văn hóa cao như Mỹ, EU, có thể cân nhắc dùng đại lý hoặc môi giới. Với doanh nghiệp khởi nghiệp vốn nhỏ, drop-shipping hoặc bán qua sàn B2C cross-border (Shopee International, Lazada Global) là lựa chọn hợp lý vì không yêu cầu vốn lưu kho lớn.

6. Khung pháp lý điều chỉnh các phương thức giao dịch quốc tế tại Việt Nam là gì?

Khung pháp lý chính gồm: Luật Thương mại 2005 (điều chỉnh chung và các phương thức cụ thể như mua bán, gia công, đại lý, môi giới, đấu giá, đấu thầu, nhượng quyền), Luật Quản lý ngoại thương 2017, Nghị định 69/2018/NĐ-CP, Luật Giao dịch điện tử 2023 và các Nghị định 52/2013, 85/2021 về thương mại điện tử. Mỗi phương thức cụ thể có thể có thêm văn bản chuyên ngành điều chỉnh chi tiết hơn — doanh nghiệp cần tra cứu phiên bản hiện hành trước khi triển khai.

7. Một thương vụ có thể kết hợp nhiều phương thức giao dịch không?

Trong một hợp đồng đơn lẻ, chỉ có một phương thức giao dịch chính. Tuy nhiên, một doanh nghiệp có thể đồng thời triển khai nhiều phương thức cho các tuyến hàng khác nhau — ví dụ vừa gia công cho khách Mỹ, vừa bán thẳng B2B cho khách EU qua Alibaba, vừa bán B2C qua Amazon Global. Việc xác định đúng phương thức cho từng lô hàng là cơ sở để khai báo đúng loại hình hải quan và áp dụng đúng khung pháp lý.

>> ĐĂNG KÝ NHẬN EMAIL CẬP NHẬT VĂN BẢN PHÁP LUẬT, CHIA SẺ THÔNG TIN, KIẾN THỨC TRONG LĨNH VỰC XUẤT NHẬP KHẨU HÀNG HÓA TẠI ĐÂY

 Công ty TNHH HP Toàn Cầu

Nhà cung cấp Dịch vụ Vận chuyển quốc tế và thủ tục hải quan

Địa chỉ: Số 13, LK3 – NO03 – Khu đô thị Văn Khê – Phường Hà Đông – Hà Nội

Website : hptoancau.com

Email: info@hptoancau.com

Điện thoại: 024 3 73008608/ Hotline:08 8611 5726

hoặc yêu cầu báo giá theo link

Lưu ý:

– Nội dung bài viết mang tính chất tham khảo, trước khi sử dụng, bạn nên liên lạc HP Toàn Cầu để update nội dung cập nhật mới nhất(nếu có)

– HP Toàn Cầu giữ bản quyền với bài viết và không đồng ý đơn vị khác sao chép, sử dụng bài viết của HP Toàn Cầu vì mục đích thương mại

– Mọi sự sao chép không có thỏa thuận với HP Toàn Cầu (kể cả có ghi dẫn chiếu website hptoancau.com) có thể dẫn đến việc chúng tôi claim với google và các bên liên quan.